Vlaai, czyli ciasto w rodzaju tarty z nadzieniem, kojarzone jest przede wszystkim z holenderską i belgijską Limburgią. Uważa się je za typowo limburski produkt regionalny, ale jego prawdziwe pochodzenie nie jest do końca jasne. I chociaż, za sprawą Aantje van de Statie, vlaai kojarzone jest często z Weert, to jednak jego pochodzenie ma podobno mieć korzenie niemieckie. Chociaż i te zdają się nie być zupełnie jasne. Dzisiejsze vlaai to ciasto obchodzące swój własny dzień, zaszczytny konkurs dla cukierników i prawdziwy rarytas dla ludzi nie tylko w Holandii, ale i na całym świecie.

Historia pochodzenia

Pochodzenie kojarzonego z Limburgią vlaai nieco zaskakuje. Ciasto, z którego Limburgijczycy są tak dumni, pochodzić ma bowiem z południowych Niemiec. Co do tego autorzy piszący o historii smakołyku wydają się być zgodni. Ma się to wiązać z germańskim słowem vlade, oznaczającym płaski placek. O takim płaskim cieście, wspominano tam już w średniowiecznych pismach. Już wtedy Niemcy mieli wypiekać ciasta, którego podstawa była drożdżowa, na czym smarowano miód lub konfitury. Autorzy artykułów o vlaai różnią się jednak w kwestii tego, jak ciasto trafiło na holenderskie stoły.

Jeśli wierzyć stronie Chapeau Magazine, pojawienie się vlaai w Limburgii zawdzięczamy… wierze i pracy. Autor artykułu uzasadnia to w następujący sposób: – W przeszłości Limburgię i Brabancję zamieszkiwało wielu katolików. Ponad rzekami mieszkali natomiast protestanci. Szukając pracy, mężczyźni wybierali miejsca, w których mieszkali inni katolicy, a wówczas były to południowe Niemcy. Tutaj zobaczyli, że kobiety wypiekają tzw. „platkuchen” – pozostałości ciast owocowych, których nie udało im się sprzedać na rynku. Po powrocie do domu, mężczyźni prosili swoje żony, by zrobiły im takie ciasto. I tak narodziło się limburskie vlaai. Z kolei strona De Bisschopsmolen podaje, że ciasto trafiło do Limburgii za sprawą kupców, którzy mieli przywieźć je na teren prowincji. Następnie ich żony miały opracować własną wersję ciasta, korzystając z dostępnych składników.

Jeszcze inną wersję podaje strona Kosmisch, według której znajomość vlaai zawdzięczmy Germanom, którzy żyli niegdyś w Limburgii. Mieli oni wypiekać swój chleb kładąc go na ogrzanym najpierw kamieniu. Dla poprawy smaku, wypiek polewano następnie miodem lub sokiem owocowym. Tak miało narodzić się oervlaai, czy wspomniane wcześniej vlade. Na stronie czytamy także, iż w historii Niemiec zachowały się opisy mówiące o tym, że vlaai używano tam, jako chleba ofiarnego i wypiekano go w klasztorach. – Vlaai, określane również jako vlade, przygotowywane było we Vladehuis. Pierwszego dnia święta Wielkanocy, ciasta święcone były przez księdza (w ten sposób kapłan miał pewność, że będą mogły zostać złożone w ofierze). Także w Limburgii nie wypiekano vlaai co tydzień, a tylko na święta: z okazji jarmarku, czy wesela. Jarmark odbywał się zwykle dwa razy do roku. Po mszy, procesji i obfitym posiłku, około godziny szesnastej pito kawę i jedzono vlaai.

Aantje van de Stasie

Jednym z najbardziej znanych pod kątem vlaai limburskich miast, jest Weert. Miasto chce nawet uchodzić za miejsce, w którym powstało pierwsze ciasto tego typu, w całości pieczone w piecu. Pojęcie vlaai z Weert jest niewątpliwie znane w całym kraju, co w dużej mierze jest zasługą Aantje van de Stasie. Kim była?

Maria Hubertina Hendrix urodziła się w 1877 roku. Na chrzcie otrzymała imiona Joanna Hubertina i tak też postanowiła kroczyć przez życie (Antje jest zdrobnieniem od Joanna). Kobietę uważa się za wynalazczynię Weerter vlaaitje, czyli vlaai o małych rozmiarach (13 cm średnicy) i bardzo dobrej jakości. W roku 1911 przejęła restaurację na stacji (w dialekcie: stasie) kolejowej w Weert i z wielkim entuzjazmem zaczęła sprzedawać ciasta podróżnym. To rozsławiło miasto na progu XX wieku. O pysznym Weerter vlaai można było usłyszeć w każdym zakątku Holandii, dzięki czemu przyjęło się mówić o Weert, jako mieście tego owocowego ciasta (vlaaistad). Za swoje zasługi dla miasta, Antje doczekała się pomnika z brązu, który stoi naprzeciwko stacji kolejowej, tuż przed hotelem i restauracją o nazwie Antje van de Statie.

Miasto nadal szczyci się swoim Weerter vlaai, ale złośliwi twierdzą, że ciasto niczym nie różni się od pozostałych, sprzedawanych w Limburgii vlaai.

Co to właściwie jest?

Vlaai to rodzaj tarty owocowej. Podstawę ciasta stanowi płaskie dno z nieco uniesionymi krawędziami, zwykle o średnicy od 27 do 30 centymetrów. Wypełnienie ciasta stanowi zwykle masa owocowa, ryżowa i/lub pudding. Najbardziej popularne owoce to wiśnie, agrest, morele, śliwki i jabłka. Nie powinno to zresztą dziwić. Limburgia była niegdyś biednym regionem, a składniki na ciasto nie były drogie i zazwyczaj znajdowały się na własnym terenie. Mąka była od młynarza, jaja od własnych kur, mleko od własnych krów. Jako tłuszczu używano natomiast smalcu z własnych świń. Wypełnienie ciasta znajdowano w przydomowym ogrodzie lub w lesie.

Ciasta wypiekano niegdyś w bakkes lub bakhoes, przydomowym ceglanym piecu, w którym palono gałęziami z lasu. Ciasto ugniatano rękoma w dużych drewnianych misach (troggen). Kiedy ciasto wzrosło, wałkowano je na cienkie placki. Następnie wkładano je do forem – czarnych stalowych blach, o średnicy 28 cm, smarowanych olejem rzepakowym. Po upieczeniu, ciasta ustawiano w jednym rzędzie, aby ostygły, a następnie składowano je w piwnicy. Na stronie Kosmisch.nl czytamy: – W niedzielę vlaai trafiały na stoły, gdzie posypywano je cukrem pudrem i krojono każde na osiem części. Najpierw jedzono ciasta z nadzieniem owocowym, potem z nadzieniem ryżowym. Jako ostatnie zjadano vlaai pokryte kratką z ciasta.

W późniejszym okresie vlaai zaczęli wypiekać piekarze, dzięki czemu tradycja przetrwała do dziś. Trzeba jednak pamiętać, że nie każde vlaai, można określać mianem limburskiego. Określamy nimi tylko te, które wypiekane są w całości, a więc jednocześnie ciasto i jego owocowe nadzienie. Jeżeli wypełnienie ciasta dodawane jest dopiero po upieczeniu, jak w nowoczesnych wariantach vlaai, nie powinno określać się go mianem Limburgse vlaai.

Mistrzowskie ciasto, które ma swój dzień

Niezależnie od tego, czy vlaai pochodzi z Limburgii, czy też nie, mieszkańcy prowincji są z niego niezwykle dumni. Do tego stopnia, że postanowili oddać hołd temu, znanemu od dawien dawna produktowi regionalnemu, którego znaczenie kulturowe i autentyczne receptury, przekazywane są z pokolenia na pokolenie. Dlatego, począwszy od 2017 roku, 25 października obchodzą Narodowy Dzień Vlaai. Dzięki jego popularyzacji, limburska tradycja serwowania vlaai do kawy, czy podczas uroczystych wydarzeń, rozpowszechnia się na cały kraj.

Ale to nie wszystko. W ramach dorocznego Tygodnia Limburskiego Rzemiosła Piekarskiego, odbywa się prestiżowy konkurs dla piekarzy z Limburgii i Brabancji Południowo-Wschodniej: Vlaaikeuring. Degustacja ma na celu wyłonienie piekarza, który zdobędzie najwyższą średnią punktów, za dwa przygotowane na konkurs vlaai. Piekarz, który wygra konkurs, przez cały rok może określać się mianem Lekkerste Vlaaienbakker (wypiekającego najlepsze ciasta typu vlaai). W roku 2018 to zaszczytne miano przypadło piekarni Ewals, De Echte Bakker z Tegelen. Kolejne miejsca zajęły piekarnie Bakkerij Heerschap z Roggel oraz Bakkerij Kessels z Meijel.

* * *

Możemy sobie wyobrazić, że – podobnie jak my – po przeczytaniu tego artykułu nabraliście ochoty na skosztowanie tego regionalnego specjału. Zachęcamy do odwiedzenia pobliskiej piekarni, cukierni lub restauracji. Jeśli jednak macie ambicję, by samemu upiec własne vlaai, polecamy jeden ze sprawdzonych przepisów (na dole zalinkowanej strony).

Smacznego!

Źródło: Kosmich, Aantje van de Statie, Chapeau Magazine, Trouw

Foto: Pixabay

Artykuł Limburskie vlaai pochodzi z serwisu Moja Limburgia.

Wybrukowane kocimi łbami uliczki i zaułki, ciągnące się wzdłuż okazałych, białych budynków. Górująca ponad wszystkim wieża opactwa. Szumiące wody dopływu rzeki Itterbeek, która łączy Holandię z Belgią. Przytulne tarasy i regionalne specjały. Thorn, jedno z ulubionych miejsc turystów odwiedzających Holandię, dba o dopieszczenie wszystkich zmysłów.

Muzeum

Jeśli chcesz maksymalnie nacieszyć się tym, co ma do zaoferowania białe miasto, swoje pierwsze kroki skieruj do muzeum miejskiego Het Land van Thorn. Położone w centrum miasteczka, prezentuje jego niezwykłą historię.

Możesz tu obejrzeć Panoramę Thorn – trójwymiarowy obraz miasta, stworzony przez artystę Fransa van den Berga. Z pomocą bezpłatnego systemu audio, dowiesz się o wszystkim, na co w danej chwili spoglądasz. I to nie tylko w muzeum, ale też w opactwie i historycznym centrum miasteczka.

Za pomocą prezentowanych obiektów sztuki i nowoczesnych pokazów multimedialnych, muzeum poświęca szczególną uwagę przełożonym klasztoru i tzw. stiftdames (wywodzącym się z arystokracji kobietom, będącym członkiniami chrześcijańskiego zakonu, które żyły według jego wspólnych zasad, ale nie były związane ślubami). Ale też obiektom archeologicznym, czy słynnej muzycznej historii towarzystw filharmonicznych „Bokken” i „Geiten”.

Kobiety u władzy

Thorn zawdzięcza swoje istnienie Hrabiemu Ansfriedowi i jego żonie Hilsondis. Aby wykupić sobie miejsce w niebie, około roku 990 założyli oni w Thorn klasztor. Przełożoną klasztoru została ich córka, Benedicta. Wkrótce opactwo uzyskało przywilej targowy i przymus drogowy. Później nadano mu prawo do wybijania własnych monet i ustanowienia władzy sądowniczej. W ten sposób księstwo Land van Thorn stawało się coraz potężniejsze i bogatsze.

A przy tym zarządzane przez kobiety, co czyni je w skali Europy unikalnym. Od XVI wieku przełożona klasztoru posiadała nawet miejsce w Sejmie Rzeszy, będącym najwyższym organem reprezentacji wasali cesarskich Świętego Cesarstwa Rzymskiego.

W klasztorze nie było zakonnic, które złożyły śluby, tylko wspomniane wcześniej stiftdames. Bogate arystokratki, które w rzeczywistości nie spędzały swojego czasu wyłącznie na modlitwie. Podczas oczekiwania na dobrą partię do zamążpójścia, zajmowały się literaturą, muzyką, malarstwem i haftem. W dodatku, robiły to najchętniej we własnych domach, do klasztoru przychodząc tylko na modlitwę i sen.

Miasteczko zaczęło się rozwijać. Zbudowano duży kompleks pałacowy dla przeoryszy i jej dworu. Obok opactwa powstał kościół parafialny dla zwykłych mieszkańców, a centrum zapełniło się dużymi domami stiftdames. Wiele z nich zachowało się do dziś, np. Huis met de drie kogels, zbudowany w 1648 roku.

Białe domy

Władza kobiet zakończyła się wraz z nadejściem francuskiej armii rewolucyjnej. Ich dobytek załadowano na 30 krytych wozów i przewieziono do klasztoru sióstr zakonnych w bezpiecznym niemieckim Essen.

Była to niepowtarzalna szansa dla mieszkańców Thorn, którzy przenieśli się do okazałych, pozostawionych przez arystokratki domów. Nie przewidzieli jednak, że ta decyzja będzie ich słono kosztować.

Napoleon uznał bowiem, że ludzie, których domy posiadają wiele okien, są w stanie płacić dużo podatku. W końcu szkło było wtedy bardzo drogie. Aby uchronić się przed finansową katastrofą, sprytni mieszkańcy zaczęli zabudowywać część okien. A żeby ich czyny nie rzucały się w oczy, zaczęli zabielać ściany domów wapnem. W ten sposób historyczne centrum Thorn zmieniło kolor. Tak też powstało białe miasteczko Holandii.

Abdijkerk Thorn

Zwiedzając Thorn, po prostu nie możesz go pominąć. Ostatecznie Abdijkerk Thorn dał kiedyś początek temu miasteczku. Ten opacki kościół, znany również pod nazwą Stifkerk, w dużej mierze pochodzi z XIV wieku. Jeszcze starsza jest podbudowa wieży, która jest pozostałością kościoła romańskiego.

Abdijkerk urządzony jest w stylu barokowym, rzadko spotykanym w kościołach holenderskich. W wieku XIX kościół doczekał się restauracji, za którą odpowiedzialny jest architekt Pierre Cuypers, którego inne znane projekty to m.in. budynek dworca i Rijksmuseum w Amsterdamie.

W kościelnej krypcie tej gotyckiej bazyliki krzyżowej, znajduje się skrzynia ze szczątkami hrabiny Hilsondis. Umieszczono tu także relikwie przedramienia z okresu datowanego na lata 1050-1200. Ponadto, w dwóch sarkofagach umieszczono tzw. „Mumie z Thorn” – zmumifikowane w naturalny sposób ciała kobiety i mężczyzny, pochodzące z około 1600 roku. Tajemnicą pozostaje jednak, kim byli ci ludzie. Podejrzewa się, że ciało kobiety to jedna ze słynnych stiftdames, Clara-Elisabeth van Manderscheidt-Blankenheim, założycielka Kapliczki pod Lipą, znajdującej się na obrzeżach Thorn. Zmumifikowane ciało mężczyzny przypisywano natomiast kanonikowi Quanjelowi, który był organistą Abdijkerk. Teorię tą wykluczono jednak w 2007 roku, po przeprowadzeniu specjalistycznych badań.

Kapliczki

Urok Thorn, to nie tylko białe domy. Nie wszyscy wiedzą, że miasteczko bogate jest również w przydrożne kapliczki. Wybudowana w latach sześćdziesiątych i przebudowana niedawno Kaplica św. Jozefa ustanowiła ich liczbę na piętnaście. Tym samym, biorąc pod uwagę liczbę mieszkańców Thorn, gmina może określać się mianem „gminy o największym zagęszczeniu kaplic w Holandii”.

Jedną z najpiękniejszych kapliczek jest De Kapel onder de Linden, czyli kapliczka pod Lipami, którą założyła wspomniana wyżej Clara Elisabeth van Manderscheidt-Blankenheim, poważnie wtedy chora. I – jeśli wierzyć przekazom – została po tym cudownie uzdrowiona!

Najstarsza, dolna część kaplicy, ma być kopią świętego domu z Nazaretu. Legenda głosi, że podczas prześladowań kościelnych w czasach średniowiecza, został przeniesiony przez anioły do włoskiego miasta Loreto. Kapliczka ma barokowy wystrój i pięknie zdobiony sufit.

Więcej informacji na temat poszczególnych kapliczek z Thorn, znajdziesz na stronie Stichting Kruisen en Kapellen Thorn.

Bokken & Geiten

Pisząc o Thorn, nie sposób pominąć historii “Bokken” i „Geiten”. Chodzi oczywiście o dwa, świetnie prosperujące towarzystwa filharmoniczne.

Początkowo w Thorn działało jedno takie towarzystwo, które powstało w roku 1812. Jego działaniu przeszkodziła jednak kłótnia, która doprowadziła do rozłamu. Tak powstały dwa nowe towarzystwa.

Jedno zostało ochrzczone na cześć patrona Thorn nazwą Harmonie St. Michaël, drugie funkcjonowało pod nazwą Koninklijke Harmonie. Mieszkańcy określali orkiestrę „kościelników” mianem kozy (Geiten), a „królewskich” – jako kozły (Bokken). Spór był na tyle głęboki, że dzielił nie tylko muzyków, ale całą społeczność Thorn. Jeśli byłeś mieszkańcem, to byłeś albo kozłem, albo kozą. Kozły mogły poślubiać tylko kozły. A jeśli należałeś do kóz, to chleb kupowałeś wyłącznie u piekarza, który też był kozą.

Na szczęście współcześni mieszkańcy zakopali stare podziały. Kozioł może więc dziś pocałować kozę, a muzycy tworzą czasem wspólną muzykę. Oczywiście na najwyższym, kojarzonym z Thorn, poziomie.

Rekreacja

Białe miasto położone jest przy największym obszarze sportów wodnych w Euroregionie: Maasplassen. Możesz stąd udać się na wspaniałe pod względem widokowym wycieczki promem, lub skorzystać z oferty skierowanej do wielbicieli jet pack’ów, wakeboardingu, czy flyboardingu. Albo udać się na wyprawę rowerową lub pieszą

Lokalne przysmaki

Będąc w Thorn musisz spróbować lokalnych specjałów. W Thorn są to limburskie vlaai, wino i… naleśniki!

Winnica pojawiła się w Thorn już za czasów stiftdames, które chętnie pijały wino i same je wytwarzały. Ich ówczesna winnica znajdowała się na terenie dzisiejszego placu obok Abdijkerk. Jednak Napoleon, który produkcję wina zastrzegał wyłącznie dla Francuzów, kazał winnicę zniszczyć. Współcześnie w Thorn znów wytwarzane jest wino. W winnicy Wijngoed Thorn, możesz zobaczyć jak to się odbywa i skosztować miejscowego Auxerrois, Pinot Gris, Donfelder, czy Pinot Noir.

Koniecznie odwiedź też naleśnikarnię De Pannekoekenbakker i zjedz naleśnika z bekonem, wiejskiego, czy z pysznymi, sezonowymi owocami. Albo skomponuj własnego naleśnika, wybierając opcję „pół na pół”.

Dla dzieci przygotowano podkładki do kolorowania, dzięki którym każdego miesiąca mogą wygrywać nagrody. Ponadto otrzymają one monety, za które samodzielnie będą mogły kupić zabawki w sklepie De kluis van het Huis. Będą też mogły pobawić się w piwnicznej sali zabaw.

Mamy nadzieję, że zachęciliśmy cię do odwiedzenia tego przyjaznego, białego holenderskiego miasteczka!

Źródło: Gemeente Maasgouw, VVV Midden Limburg

Foto: Moja Limburgia

Artykuł Thorn: przyjazne, białe miasteczko zaprasza do odwiedzin pochodzi z serwisu Moja Limburgia.